De afgelopen week heb ik geluisterd naar een interview met Brené Brown (een onderzoeker aan de University of Houston Graduate College of Social Work) en daar werd ik erg door geraakt. Het was een interview in het kader van the M.A.P.P. (motherhood, ambition, passion and purpose) gathering, waarvan niet alle interviews om aan te raden zijn. De toon was vaak het ietwat overdreven “ik begrijp je zo goed en wat een diepe opmerking maak je daar” geklets, maar wat Brené Brown zei klonk overtuigend. Ze heeft onderzoek gedaan naar schaamte en hoe bepalend het gevoel van schaamte is in je leven. Hoe schaamte de basis is van perfectionisme. Na het interview ben ik verder gaan zoeken naar haar op internet, en vond haar boeken bij Amazon met een look inside functie. Bij haar eerste boek: I Thought It Was Just Me (but it isn’t): Telling the Truth About Perfectionism, Inadequacy, and Power, las ik op de eerste bladzijde een zin die mij erg diep raakte.

You cannot shame or belittle people into changing their behaviors.

Inmiddels heb ik dat boek gekocht en uit haar onderzoek blijkt dat door je te richten op de kwetsbaarheid van een kind en het verlangen van een kind om te voldoen, je wél een hele snelle gedragsverandering kan krijgen. Alleen die verandering is niet blijvend. Wel laat het gevoel van schaamte littekens achter die nooit helemaal verdwijnen en doet het verschrikkelijk veel pijn en kwaad bij het kind. Toch doet iedereen het, deze manier van benaderen zit door de hele maatschappij heen verweven, ondanks dat we weten dat het niet goed is.

Schaamte is het intens pijnlijke gevoel, of de ervaring, dat je gelooft dat je een slecht, verkeerd of fout mens bent en daarom geen recht hebt op acceptatie, liefde en verbondenheid.

Vanuit schaamte ontstaat de angst om fouten te maken, het zeker willen weten dat je alles goed doet, een verlammend gevoel van perfectionisme. Schaamte is een gevoel dat je overvalt, iets irrationeels en primitiefs dat je niet zomaar naast je kan leggen. Schaamte verandert je, je bent slecht, stom, lelijk, of wat voor naars dan ook en dat vind je vervolgens zelf ook. Als je leerde om je fouten gewoon te zien als iets dat je (nog) niet goed doet, dan kan je iets erbij leren, ergens spijt van hebben en dat zeggen, kanten van jezelf veranderen. Schaamte zit te diep voor rationeel handelen, je maakt de fout uit angst misschien de volgende keer niet, maar je leert er ook niet van. Doordat je het schaamtegevoel wil verbergen en jezelf wil beschermen tegen veroordeling, kritiek en schuld ga je jezelf verstoppen door net te doen als of en door de dingen perfect te willen doen.

In mijn eigen rol als opvoeder merk ik ook vaak de neiging om te kleineren of door te beschamen een doel te bereiken. Bijvoorbeeld laatst, toen ik mijn dochter boterhammen zag eten en haar handen, gezicht en haren voor de 1000ste keer onder de bramenjam zaten, wilde ik tegen haar zeggen: Daar ben je nu toch veel te groot voor, je bent toch geen baby meer, wat ben je toch een smeerpoets. Maar omdat ik dit over schaamte gelezen had, stopte ik mezelf en vroeg: Zou je willen leren om een boterham met jam te eten zonder onder de jam te komen? Ja, graag, was haar antwoord. En ik heb precies uitgelegd hoever je mes in de pot moet, tot waar je de boterham besmeert, dat je eerst de hoeken kan eten, alsof het een breukensom was die ik moest uitleggen. Sindsdien eet ze zonder dat de jam achter haar oren zit. Zo simpel was het, en ze is er trots op.

Kinderen kunnen ook elkaar heel erg beschadigen door te pesten of elkaar buiten te sluiten. Het gevoel van schaamte dat een kind krijgt als het structureel gepest wordt en het bijbehorende zelfbeeld als een stom, lelijk, dom, of nerdy kind, raakt het niet makkelijk kwijt. Het kan een kind achtervolgen, verminken, en bang maken. Want schaamte vertelt je dat je er niet bij mag horen, dat mensen je niet liefhebben, omdat je er te stom, lelijk, etc. voor bent. Tevens vertelt het je dat het niet uitmaakt wat je doet, je bent nu eenmaal zo en je kan dat niet veranderen.

De littekens die gemaakt zijn door schaamte zie ik vaak in mijn werk. Mensen voelen zich stom, slecht en vinden zichzelf heel weinig waard. Ze geven zichzelf niet de toestemming om het juiste te doen, omdat ze bang zijn dat iemand dingen zal zeggen waardoor hun kwetsbaarheid onthuld wordt, waardoor het gevoel van schaamte ze zal overspoelen. Meestal weten ze prima wat goed voor hen is, maar de angst voor het schaamtegevoel houdt ze tegen. Het schaamtegevoel is een gevoel waar je moeilijk over kan praten, omdat men er zo bang voor is, men zich er voor schaamt en het liefst zou ontkennen dat het zo’n belangrijk onderdeel is van hun leven.

Brené Brown hecht veel waarde aan het aan het opbouwen van “shame resilience”, het veerkrachtig weerbaar worden tegen schaamte. Dat doe je door te begrijpen hoe schaamte je verlamt en bij welke gebeurtenissen je overmand wordt door je schaamtegevoelens, door compassie te hebben met jezelf en anderen, door jezelf toestemming te geven om te zijn wie je bent, door eerlijk te zijn en je grenzen te durven stellen, door jezelf en anderen te vergeven en door erover te praten met iemand die je begrijpt en naar je luistert.

© Josh Moll  joshmoll@mixed-media.info